donderdag 14 mei 2020

Valkenbosplein


HET MEEST BESPROKEN PLEIN VAN NEDERLAND

Annie M.G. Schmidt kiest
bewust voor Valkenbosplein

door Hans Piët

DEN HAAG – Dat Annie M. G. Schmidt in haar door Conny Stuart gezongen liedje ‘Wat voor weer zou het zijn in Den Haag’ uit 1966 verwijst naar het Valkenbosplein, is een bewuste keuze. De schrijfster woont er in studiejaar 1930/31, tijdens haar al snel afgebroken notarisopleiding, enige tijd op kamers bij de familie Hartman op nummer 21. Het riante pand, dat grenst aan het begin van de Valkenboslaan, wordt bewoond door Gerardus Martinus Hartman en zijn vrouw Helena Christina Johanna Gostelie. Zij worden in het liedje vernoemd met de zinsnede ‘zou het pension er nog zijn, op het Valkenbosplein, met die mensen uit 1902’. Gerard wordt namelijk in dat jaar geboren, zijn vrouw in 1905.
Dat Annie er terecht kan, is te danken aan haar acht jaar oudere broer Wim. Tijdens zijn notariaatopleiding in de Residentie is hij bevriend geraakt met medestudent Franciscus Jacobus Rudolf Gostelie. Doordat hij regelmatig bij de van oorsprong Brabantse familie over de vloer komt, weet hij dat Helena, de jongere zus van Frans, is getrouwd met bouwkundige Gerard Hartman. Het echtpaar is op 26 maart 1929, acht dagen na de huwelijksvoltrekking in ’s Hertogenbosch, in het
Ingekleurde bouwtekening van het herenhuis, waarin Annie M.G. Schmidt verblijft
 tijdens haar studie. Het ligt op het Valkenbosplein, aan het einde van de Valkenbos-
 laan. De originele  tekening is niet  meer  aanwezig  in  het Haags Gemeentearchief.
Tekening: Hans Piët
herenhuis gaan wonen. Zo blijft het in de familie. Het pand werd in januari 1905 door aannemer en bouwkundige Rins Cornelis Hartman, de in Benschop geboren vader van Gerard, neergezet. De woning, waarin tevens het kantoor is gevestigd van Rins' bedrijven Het Klaverblad (samen met zijn broers Dirk en Jacob) en de Zuid-Hollandse Bouwgrond Maatschappij, maakt onderdeel uit van acht panden naar een ontwerp van de in Arnhem geboren architect Willem Gerardus Eberson. De ouders kiezen voor de Alexander Gogelweg 6. Dat gebeurt vooral op aandringen van Geerdina Sophia Batenburg, de stiefmoeder van Gerard. Ze wil een wat rustiger bestaan. Haar man is namelijk, vanaf het begin, zeer betrokken bij de ontwikkeling van het plein en het daaraan grenzende Valkenbos. De eerste plannen voor dit stadsdeel worden in oktober 1851 gepresenteerd. Zo ontwikkelt hij er, met zijn maatschappijen, menige bouwactiviteit, maar moet tegelijkertijd met lede ogen toezien hoe de gemeenteraad niet altijd de meest handige beslissingen neemt. En dat levert heftige discussies op. Zo staat Rins in april 1914 vooraan om er voor te zorgen dat de klinkerbestrating van het plein wordt veranderd in een plantsoen. Daarvoor wordt de voorwaardelijke vergunning met bloemist Krul, tot grote opluchting van de omwonenden, die het groen geverfde bloemenstalletje verafschuwen, door de gemeente ingetrokken.
Als de vraag komt of Gerard en Helena onderdak willen bieden aan Annie stemmen ze direct toe. Het grote huis biedt meer dan genoeg ruimte. Bovendien zien ze de aanwezigheid van zo'n huisgenoot als een gezellig intermezzo tot eigen kinderen zich aandienen. Dat gebeurt op 3 augustus 1931 met hun eerste zoon Rins Jan. Er zullen er nog twee volgen: Gerardina Martinus (op 17 juli 1934) en Petronella Helena (op 22 mei 1936). Heel lang blijft Annie er niet wonen. Dat komt omdat ze helemaal niets ziet in de haar min of meer opgedrongen notarisstudie. Ze verhuist al snel als au pair naar Hannover. Gerard en Helena moeten na enige tijd vaststellen, dat het huis op het Valkenbosplein toch echt te groot is. Ze vertrekken eind mei 1936 naar de Daal en Bergselaan 64.
Hartman is niet de eerste die op het plein kost en inwoning biedt. Die eer valt te beurt aan de familie Tammenga. De uit Leeuwarden afkomstige Gerrit, fabrikant in vleeswaren, die op 26 juni 1902 is getrouwd met Meiltje Kamminga, betrekt in december 1913 Valkenbosplein 5 (huur: 600 gulden per jaar). Het pand, onderdeel van een serie van zes winkels met bovenhuizen, is enkele maanden eerder door bouwkundige Hendrik Rutgers neergezet. Het pension, onderdeel van 289 officieel geregistreerde Haagse kost- en inwoninghuizen, wordt bestierd door zijn vrouw. Gerrit werkt als slager in de vleeshouwerij van Gerard Blonk aan het Valkenbosplein 3. Hij dankt die baan deels aan het feit, dat hij is gehuwd. Zo vermeldde Blonks advertentie: ‘Gevraagd: een bekwame slagersknecht, liefst getrouwd’. Een paar jaar na de komst naar Den Haag strandt het huwelijk. Gerrit vertrekt naar Miami in Florida om als fabrikant van vleeswaren goede zaken te doen. Meiltje, die achter blijft met drie dochters (Lea Hendrika – 1902, Durkje Meino – 1904 en Harmke – 1905)  vindt als pensionhoudster in 1922 nieuw (kortstondig) geluk bij Johannes Crijnen (boekhouder). Het paar gaat op 30 januari 1929 officieel uit elkaar. Het leeftijdsverschil van 16 jaar blijkt een struikelblok.

Tentoonstelling

De ligging van het herenhuis van Hartman verraadt dat Annie M.G. Schmidt ruim zicht had op het plein, dat burgemeester en wethouders van 's Gravenhage, door de jaren heen, een record aantal uren vergaderen kostte, voordat de ‘definitieve’ vormgeving een feit was. Het plein, dat bij
Het eerste schetsontwerp van
Valkenbosplein 21 met op de
eerste etage een langwerpig balkon.
 Tekening: Hans Piët
raadsbesluit van 25 juli 1904 zijn naam krijgt, is zo lang zo'n zooitje, dat de bewoners, wiens klachten niet worden gehoord door de gemeente, in juni 1914 besluiten een commissie op te richten. Doel is om in dat najaar met een kleine tentoonstelling vol fotografieën en tekeningen te herdenken dat het Valkenbosplein tien jaar overhoop ligt. Daarbij moet door middel van statistieken duidelijk worden welke verliezen winkeliers, zoals banketbakker P. Nieuwerkerk (nr.1), slagerij G. Blonk (nr. 3), delicatessen-winkelier H.G.J.M. Liesker (nr. 11d), sigarettenhandel J.N. Herman (nr.12) en horlogemaker en opticien C.A. van Monsjou (nr.15) hebben geleden. De commissie heeft het plan de wethouder van openbare werken, mr. Drooglever Fortuyn, uit te nodigen het erelidmaatschap te aanvaarden. Die expositie is er nooit gekomen. Wel schudden de berichten hierover, die in zo'n beetje alle landelijke en regionale dagbladen terecht komen, de gemeenteraad wakker.
Dat een definitieve vormgeving van het plein uiteindelijk bijna 25 jaar op zich laat wachten, heeft verschillende oorzaken. Grootste ‘boosdoeners’ zijn, in eerste instantie, stedenbouwkundige Hendrik Petrus Berlage, volgens verschillende Haagse raadsleden uit die tijd ‘de man aan wie Den Haag zijn toekomst heeft toevertrouwd’, en architect Johannes Gerardus Vos. Eerstgenoemde ontwerpt aan het begin van de twintigste eeuw verschillende stratenplannen voor Den Haag. De eerste is voor Valkenbosch waarmee hij veel lof oogst. Nadat deze (fantasievolle) indeling op 25 januari 1904, met enige gretigheid, door de gemeenteraad is goedgekeurd en even later ook de plannen voor wat de bomenbuurt moet worden, klaarliggen, ontstaat bij Berlage het idee een Ceintuurbaan te ontwerpen. Wat is er efficiënter dan, met het toenemend (auto)verkeer, een rondweg aan te leggen die de buitenwijken van de stad verbindt met het centrum. Het gemeentebestuur is enthousiast. "Een mooiere verbinding tussen twee gedeelten der gemeente is niet te bedenken", meent het liberale raadslid Samuel Vas Dias.
Gevolg is, dat het oude plan moet worden aangepast. Berlage presenteert het in maart 1908. Wat hij voor deze Ceintuurbaan heeft voorzien is een 27 meter brede straat. In zijn idee loopt deze weg in noordelijke richting via de Fahrenheitstraat met een flauwe bocht naar een nieuw te ontwerpen brug over het Afvoerkanaal. Op die manier ontstaat er een verbinding met het Stadhoudersplein, de Stadhouderslaan en het stratenplan Zandoord (Het Statenkwartier). In zuidelijke richting moet de weg lopen van de Fahrenheitstraat, die tussen de Laan van Meerdervoort en de Valkenboslaan aan de westzijde moet worden verbreed, tot de Cartesiusstraat. Daar moet de Ceintuurbaan hoekig worden omgebogen om vervolgens middels een brug over de Loosduinsche Vaart verder zuidwaarts te worden geleid.
De begeleidende Commissie van Fabricage blijkt nogal wat bezwaren te hebben. Behalve dat ze vindt, dat je een vier jaar eerder goedgekeurd plan niet zomaar opzij kunt schuiven, zijn het vooral financiële motieven die spelen. De drie raadsleden in die commissie roepen in koor, dat niet is te voorzien wat de financiële gevolgen zullen zijn en of die extra uitgaven wel rechtvaardig genoemd mogen worden. Zo staat bijvoorbeeld vast dat het gewijzigde plan 400 m2 meer straatoppervlak bevat en dat het stratenplan op de terreinen van maatschappij Houtrust ingrijpend moet worden aangepast. Er is uitgerekend dat de kosten wel eens zouden kunnen oplopen tot 190.000 gulden (€ 86.218).

Moeilijkste weg

Waar veel problemen hadden kunnen worden vermeden, ook omdat de Zuid-Hollandsche Bouwgrondmaatschappij, eigenaar van grote stukken te ontwikkelen weiland, bij hoge uitzondering en onder bepaalde voorwaarden wil meewerken en de Vogelwijk nog bestaat uit ongerept duinzand, kiest de gemeenteraad - niet voor het eerst - voor de moeilijkste weg. Berlage laat even later, in zijn bijgestelde plan, de Valkenboslaan en daarmee de Ceintuurbaan doorlopen tot aan het (grotendeels nog in ontwikkeling zijnde) Valkenbosplein. In zijn visie kruist de baan daar de Laan van Meerdervoort, loopt verder over wat nu de Ieplaan is en komt met een flauwe bocht alsnog bij die nieuwe brug en de Stadhouderslaan terecht.
En dan beginnen de problemen. De grond aan de kant van Valkenbos (een deel van het voormalige landgoed Valkenbosch) die nodig zou zijn voor een rechte oversteek van de Ceintuurbaan, is al bebouwd. Timmerman en bouwondernemer Gerrit de Boer heeft op 25 september 1902, de tijd dat het weiland nog aan Loosduinen toebehoorde voor 12.450 gulden (€ 5649) vijf kavels gekocht van de NV Het Valkenbosch. Het stuk grond aan de kant van de latere Valkenboslaan (kadasternummer AM 146) verkoopt hij, na een aantal maanden, aan de directeur van die naamloze vennootschap,
Plattegrond van de plaats
waar  Gerrit  de  Boer als
eerste zijn huizen optrok.
 Tekening: archief
Nicolaas Johannes Boon. Op de andere kavels zet hij, zoals contractueel is vastgelegd, vier herenhuizen neer. Die bouw heeft heel wat voeten in de aarde. Zo leert de geschiedenis, dat De Boer op 23 maart 1903, zijn eerste tekeningen inlevert. Ze worden door de Bouwpolitie afgewezen. Een belangrijke reden hiervoor is niet terug te vinden in ondeugdelijke schetsontwerpen. De gemeenteraad grijpt terug op een raadsbesluit van 21 april 1891. Daarin staat dat er in Den Haag alleen huizen mogen worden neergezet aan door de gemeenteraad aangewezen openbare straat. 'Overwegend dat de bedoelde bouw niet is ontworpen aan een straat aangelegd ter plaatsen en het stratenplan nog niet is goedgekeurd, wordt u verzoek afgewezen', staat er in een schrijven van 3 april te lezen. Op 13 mei van dat jaar doet hij een nieuwe poging. De Boer meent dat zijn huizen wel degelijk aan een straat liggen namelijk 'de verlengde Laan van Meerdervoort' en aan de diagonale straat aldaar. Op 2 juni meldt de Commissie voor de Plaatselijke Werken en Eigendommen 'geen termen  te hebben gevonden om op het besluit van april terug te komen'.
Vreemd daarbij is, dat hij eerder wel toestemming heeft gekregen om zijn woningen op het gemeenteriool aan te sluiten. Ook mag de bouwkundige gebruik maken van de Duinwaterleiding. Zolang hij de aanleg van de buizen en leidingen zelf betaalt. Dat goedkeuring voor de bouw ontbreekt, komt, zo is er in de brieven van 4 en 23 maart 1903 te lezen, 'omdat de (bij Berlage in schetsontwerp zijnde, onbenoemde) straten (aangeduid als liggend 'ten westen van de Beeklaan') nog niet in eigendom zijn gegeven aan de gemeente'.
De oorspronkelijk uit Munnekeburen, Weststellingwerf, Friesland afkomstige Gerrit de Boer heeft echter geen tijd om te wachten. Hij schrijft al huurders te hebben voor zijn panden. Om die reden besluit hij om, zonder schriftelijke toestemming, opdracht te geven tot het neerzetten van de herenhuizen. Dat levert hem op 22 juli 1903 weliswaar een proces verbaal op van adjunct-inspecteur Nicolaas Johannes Luken, maar dan is de bouw al zo ver gevorderd, dat hij niet meer kan worden stilgelegd. Erg lang plezier van zijn prestatie heeft Gerrit de Boer - in 1895 in Den Haag getrouwd met de voormalige dienstbode Apolonia Rossie - niet. Hij overlijdt op 16 februari 1905 op 35-jarige leeftijd, maar wel met de zekerheid de eerste bouwer van het Valkenbosplein te zijn. Bijna onvermijdelijk daarbij is, dat hij ook de eerste bewoners levert. Het zijn de directeur en lithograaf van de N.V. Lithografie v/h Lankhout & Co. Deze Henri Lankhout, een in vak- en kunstkringen zeer beminde Joodse ondernemer (zo was hij penningmeester van de Haagse Kunstkring) neemt begin 1904 met z'n gezin zijn intrek in nummer 7. De keuze voor het pand valt samen met de ligging van zijn eigen steen- en boekdrukkerij en binderij. Deze is gevestigd in de Noorderbeekdwarsstraat 47. De nummers 6 en 8 worden verhuurd aan de weduwen Mees-Del Campo en Hos-Passtoors. Wanneer de bouw op het plein is voltooid veranderen de huisnummers in 17, 18 en 19. Spijtig daarbij is misschien, dat de panden inmiddels plaats hebben moeten maken voor nieuwbouw.

Onmogelijk

Dat de bouw van Gerrit de Boer het recht oversteken van de Laan van Meerdervoort onmogelijk heeft gemaakt voor de Ceintuurbaan, is niet het enige probleem voor burgemeester & wethouders. Het land aan de andere kant dat nodig is voor die aansluiting, de Duinrustkant, is in het bezit van Johannes Gerardus Vos. Als jonge ondernemer heeft hij in april 1905 AN 236 (1289 m2) en AN 63 (156 m2) voor 15 gulden per m2 van de maatschappij tot exploitatie van onroerende goederen Houtrust gekocht. Zijn plan is er acht herenhuizen neer te zetten. De toestemming hiervoor volgt in mei van dat jaar. Wat de gemeente echter nalaat, is het bepalen van de rooilijn waardoor Vos niet kan gaan bouwen. Elk verzoek tot vaststelling blijft vervolgens onbeantwoord. Het duurt ruim drie jaar voordat hierover, voor het eerst, contact met de bouwkundige wordt opgenomen. Isaac Lindo, directeur der Gemeentewerken, wil in oktober 1908 weten voor hoeveel hij zijn bezit verkoopt. Vos vraagt 30 gulden per m2. De gemeente betaalt echter veelal niet meer dan 2 tot 6 gulden en liever veel minder. Zo wil ze bijvoorbeeld voor de aankoop van duingronden maximaal een gulden per m2 neertellen. Er zijn natuurlijk uitzonderingen. Zo wordt het in 1917 niet als een probleem ervaren 128 gulden per m2 neer te leggen voor grond in de huidige Vogelwijk.
Schetsmodel van het Valkenbosplein begin vorige eeuw, waarbij het huizenplan met de naar boven opgeschoven bocht van de Ceintuurbaan zichtbaar is.                                      Tekening: Hans Piët
Het stuk land dat Vos de gemeente in eerste instantie aanbiedt, behelst meer dan de 14 are en 45 centiare van AN 236 en AN 63. Twee bevriende bouwgronddirecteuren - ir. Jan van de Wall (‘Houtrust’) en Martinus Zanen (Maatschappij tot exploitatie van onroerende goederen ‘Laan van Meerdervoort’) - hebben aan die Duinrustkant namelijk nog wat, voor hun, weinig winstgevende percelen liggen. Het gaat om 210 m2 van AN 156, het ten noordwesten daarvan gelegen strookje AN 155 (76m2) en AN 235 (33m2). Zij zien het als een zegen wanneer Vos ook die voor 30 gulden per m2 zal weten te slijten. Zodoende is het bedrag dat de gemeente zal moeten neertellen 58.950 gulden (€ 26.750). Zakenman als Vos is, geldt het aanbod tot 1 januari 1909. Bovendien is er een aantal voorwaarden. Wordt AN 235 geen openbare straat dan moet de gemeente het hele perceel aankopen. Het bedrag van de transactie moet voor 1 februari 1909 op zijn rekening staan. Zo niet, dan gaat de gemeente tot de uitbetaling 5 procent rente betalen. Directeur Lindo stelt al snel vast "dat zo'n bedrag niet rechtvaardig mag worden geacht voor het verbeteren van de verkeerssituatie". Bovendien, zo merkt hij op, zal het land van Vos waarschijnlijk niet snel bebouwd gaan worden. "Want, ook het stratenplan van Duinrust heeft uitgangen naar andere wijken nodig".

Te tochtig

Wat op dat moment mogelijk meespeelt in zijn oordeel, is dat ook hij een rondweg om Den Haag heeft ontworpen. Deze is in goede aarde gevallen bij sommige raadsleden. Zo meent architect Wilhelmus Bernardus van Liefland (lid van de Katholieke Kiesvereniging), "dat de heer Lindo haar brengt op de plaats waar zij eigenlijk hoort, namelijk zoveel mogelijk om de stad heen".
In zijn ogen is Berlage heel verkeerd bezig. "Hij kiest niet voor het kruisen der straten maar voor pleinen in ronde vorm. Bijna alle buitenlandse geleerden in zaken stedenaanleg veroordelen deze werkwijze. Het grootste bezwaar daarbij is, dat pleinen veel te open, te tochtig en bij het passeren, te gevaarlijk zijn".
De gemeenteraad stelt een paar vergaderingen later vast (op 22 mei 1909), dat ze slechts AN 63 helemaal en AN 236 voor het grootste deel nodig heeft voor de aansluiting. Het noopt Vos beide stukken, met tegenzin, voor 20.500 gulden (€ 9300) aan te bieden. De praktijk heeft namelijk uitgewezen, dat de grond bijzonder gunstig is gelegen voor bouwdoeleinden. Particulieren zijn bereid er fikse bedragen voor te betalen.
Het nieuwe aanbod kan door de gemeente niet zomaar worden geaccepteerd. Het gaat opnieuw door de ambtelijke molen. Zo kijken burgemeester en wethouders en de directie der Gemeentewerken er nogmaals naar, maar wijzen het aanbod af. Een belangrijke overweging is, dat AN 236 voor het grootste deel zal veranderen in straat. En aangezien bouwondernemers bij het neerzetten van hun huizen tevens de straataanleg voor die panden moeten bekostigen, zijn het dus voor het grootste deel oneigenlijke uitgaven. "Door toe te stemmen schep je een precedent", aldus b&w.
Ook de Commissie voor Plaatselijke Werken en Eigendommen zegt "geen vrijheid te vinden om aankoop op dien voet te bevorderen. Er wordt niet een zodanige verbetering verkregen, dat daar een uitgave van f 20.500,- tegenop zou wegen".
Vos houdt echter voet bij stuk. Het gevolg is, dat de gemeenteraad tijdens zijn vergadering van 26 juli 1909 tot onteigening besluit. Op 23 augustus van dat jaar volgt een door de Commissie voor de Strafverordeningen opgesteld bouwverbod voor het hele (nog niet bebouwde) Valkenbosplein. Het heeft weinig zin, want op 3 maart 1910 komt bij koninklijk besluit vast te staan, dat de gemeente handelt in strijd met de wet. Ze mag helemaal niet onteigenen. Reden: de gemeente vraagt een, naar billijkheid, te groot stuk land van Vos. De opoffering (1255 m2) is te groot. Er blijft te weinig grond (200 m2) over om huizen op te zetten.
Het bouwverbod gaat ook niet op. De gemeenteraad heeft op 1 februari 1909 weliswaar bepaald dat AN 236 is bestemd voor straataanleg, maar wat zij over het hoofd ziet, is dat het raadsbesluit van 21 april 1891 in dit geval niet opgaat. Volgens de raadsleden zet Vos zijn acht panden op en niet aan een straat. Helaas. Ze komen wel degelijk aan een straat te liggen, namelijk aan de Laan van Meerdervoort. Wat bovendien meespeelt, is dat Vos al in 1905 toestemming heeft gekregen om er huizen neer te zetten.
Wat de architect en bouwkundige het meest dwars zit, is dat de gemeente in al die tijd, niets heeft ondernomen om bedoelde gronden langs minnelijke weg in eigendom te krijgen. "Nimmer is er sprake geweest van onderhandelingen in de ware zin des woords", aldus Vos.
De gemeenteraad laat op 22 januari 1911 officieel weten af te zien van aankoop. Dat is nadat Vos, die inmiddels een riant pand voor zijn gezin heeft neergezet op de hoek van de Beeklaan en de Morsestraat (nr 441) en een eigen tennisbaan heeft aan de Wilgstraat, het laatste aanbod van Lindo afwijst. De directeur Gemeentewerken heeft, in samenwerking met de Commissie voor Plaatselijke Werken en Eigendommen, bedacht dat de gemeente het land voor 8550 gulden (€ 3800)  in bezit moet kunnen krijgen. Hoewel! Lindo meent dat het plan 2000 gulden minder kan kosten. De bouwondernemer draait immers niet op voor de uitgaven van straataanleg.

Scherpe bocht

Om de Ceintuurbaan toch te kunnen verwezenlijken, kiest de gemeenteraad op 14 februari 1911 voor een andere manier van aansluiten. De keuze valt op een scherpe bocht, die deels achter de te bouwen huizen van Vos loopt. 'Dat levert geen overwegend bezwaar op. Zulke bochten komen in tal van straten voor en schijnen op ene tekening gezien hinderlijker, zowel uit verkeers- als uit schoonheidsoogpunt, dan zij in werkelijkheid zijn', aldus de gemeenteraad. Alle genomen besluiten uit eerdere jaren, zoals bijvoorbeeld het niet mogen bouwen of herbouwen op het plein uit augustus 1909, worden ingetrokken.
Een van de probeersels om toch een Ceintuur-
baan te kunnen aanleggen.    Tekening: archief
Die opstelling betekent, dat van het plan een rondweg aan te leggen, weinig terecht kan komen. De scherpe bocht aan het plein houdt namelijk in dat, mede door de lus van de trambaan die er in september 1905 voor de lijnen G en C is neergelegd, van een soepele doorstroming geen sprake kan zijn. Bovendien ontstaan nieuwe problemen. Om de breedte van 27 meter te kunnen aanhouden en om achter de te bouwen huizen van Vos langs te kunnen, moet de bocht naar boven opschuiven. Gevolg is, dat hij zal komen te liggen vlak langs wat nu Beeklaan 416 is. Het pand, naar een ontwerp van architect Petrus Adrianus Zadelaar, maakt deel uit van een serie van tien herenhuizen, die de Maatschappij tot Exploitatie van Onroerende Goederen Statenplein in januari 1912 wil gaan neerzetten. Na het horen van de nieuwe plannen dient directeur en bouwkundige Pieter Smoor, direct een bezwaarschrift in. Hij meent, dat de woning heel veel in waarde daalt als er niet tegenaan wordt gebouwd. Bovendien is het niet als hoekhuis ontworpen. Hierdoor moet de bouwtekening worden aangepast en zullen er andere materialen moeten worden gebruikt. Wat voor Bouw en Woningtoezicht uiteindelijk de doorslag geeft om niet verder aan te dringen, is dat Smoor de grond niet wil afstaan. En hij heeft het recht aan zijn kant. Er is namelijk wettelijk vastgelegd dat het is bestemd voor huizenbouw.

Jongere broer

Jan Vos, die nieuwe bouwideeën heeft opgedaan in juli 1907 en maart 1908, tijdens vakantiereisjes met zijn gezin naar New York, zit ondertussen niet stil. Hij verwerft AN 235 en voegt dat perceel samen met een deel van AN 236. Begin 1912 verkoopt hij die grond met een leuke winst aan Jacob Hartman, de jongere broer van Rins en mede-oprichter van het in augustus 1901 gestarte familiebedrijf Het Klaverblad. De bouwkundige komt op 2 juli 1912 met een plan om aan de westzijde van het plein drie winkelhuizen en twee herenhuizen neer te zetten. Hij krijgt niet direct toestemming om te gaan bouwen. Bij het huis op de hoek van de Laan van Meerdervoort blijkt de lichtinval een probleem. Het kan, op de begane grond aan de tuinkant, niet onder de wettelijke hoek van zestig graden toetreden in de keuken en het daarnaast gelegen kamertje. Het blijft er dus te donker. In de winkelhuizen is de manier waarop de trappen worden geplaatst het struikelblok. Hartman ruimt ze uit de weg en mag in maart 1913 alsnog gaan bouwen. Jan Vos is zo blij met de ontwikkelingen dat hij, mede op aandringen van zijn vader Jan Vos sr. (directeur van de in 1906 gestarte Bouwgrondmaatschappij Duinrust en ook wel ‘de oude Vos’ genoemd), besluit om AN 356 aan de gemeente te schenken. Dit gebeurt later dat jaar waardoor in 1914 de al in 1908 ontvouwde plannen van een aansluiting van de Ieplaan aan de Laan van Meerdervoort alsnog werkelijkheid kunnen worden.
Een oplossing voor de Ceintuurbaan is er dan nog niet, ondanks dat de plannen, door de jaren heen, steeds weer zijn aangepast. Zo is op 17 december 1909 wettelijk  vastgelegd, dat hij niet overal even breed zal worden. 'Dat komt deels omdat gebruik wordt gemaakt van bestaande wegen, maar ook omdat afwisseling vanuit esthetisch oogpunt wenselijk is', aldus de gemeenteraad. 'In de regel kiezen we voor 27 meter, maar tegelijkertijd worden boom- en waterpartijen gespaard om zo een zeer natuurlijk verloop te krijgen'. Het helpt niet. Het Berlage-plan sterft uiteindelijk een stille dood.
Dat ook de Haagse Tramweg Maatschappij daarin een belangrijke rol speelt, is te danken aan de gemeenteraad, die de vervoerder (mogelijk gestimuleerd door de gratis jaarabonnementen voor directeuren en hoofdinspecteurs) geen strobreedte in de weg legt er een veel ruimte innemend en gevaarlijk knooppunt van te maken. Want, behalve dat de lijnen 3 en 7 (en in de zomer ook de naar het Gevers Deijnootplein rijdende lijn 14) in een lus over het plein rijden, ligt er tevens de toevoerlijn naar de tramremise aan de Laan van Meerdervoort, hoek Lijsterbesstraat (waar 40 wagen en 36 bijwagens kunnen worden gestald). Dat levert vanaf de eerste helft van 1917 nog een meer dan een jaar durende discussie op. De bewoners van het zich ontwikkelende zuidwestelijk deel van Valkenbos, later gesteund door de Haagschen Huurdersbond, doen een voorstel om passagiers, die verder dan het plein wonen, te laten meerijden tot de remise. Hoewel de tijdsomstandigheden, dankzij de Eerste Wereldoorlog, niet ideaal zijn, wordt de beperking in stroomgebruik aangegrepen om het plan van tafel te vegen. Wanneer de HTM vervolgens van allerlei kanten te horen krijgt, dat dit onzin is omdat zij toch al met Lijn 3 naar die remise rijdt, krijgen passagiers met een geldig plaatsbewijs tot aan het Valkenbosplein vanaf september 1918 alsnog de gelegenheid om 's ochtends en 's avonds te blijven zitten tot de wagenloods.

Zessprong

Daarmee verandert er echter niets aan de structuur. Het, dankzij die lus, zeer onhandig neergelegde plein blijft een zessprong van brede lanen. Veel Hagenaars zien de plek dan ook als het grilligste kruispunt van de Residentie. Voetgangers en fietsers wordt steeds opnieuw sterk afgeraden het plein te gebruiken. Dat is, dankzij de samenkomst van vooral de zeer intensief gebruikte Beeklaan en Valkenboslaan, levensgevaarlijk. Bovendien zorgt die lus ervoor dat fietsers op de hoeken regelmatig klem raken tussen tram en stoep. Wat daarbij ook niet meewerkt, is het zeer slechte wegdek en het feit dat trams regelmatig uit de rails lopen of vast komen te staan omdat er zand in de wissels zit. Ook wil de aanleg absoluut niet vlotten. Zo hebben zeven arbeiders in november 1914 vijf dagen nodig om het plantsoen te graven. Dankzij een staking bij de uitvoerder, de firma Van den Elshout, gaan er nog eens drie maanden overheen voordat er verder wordt gewerkt aan die openbare tuin en de omliggende bestrating. En dan te bedenken, dat het gaat om een plan dat al in september 1908 is goedgekeurd. Twijfel bij de gemeenteraadsleden zorgt er echter voor, dat de aanleg steeds wordt uitgesteld, want 'het is niet uitgesloten dat het plein wijzigingen zal ondergaan. Bovendien heeft zo'n plantsoen veel te lijden van de zeewind'.

Ontwerp uit 1928. Met de  herziening  van het  volledige tramwegnet - de blauwe lijnen - worden  ook de  problemen op het Valkenbosplein aangepakt. Het wordt er een stuk veiliger.                                            Tekening: Haags Gemeente Archief.

Dat merken de bewoners, in die nog open ruimte, ook. In de zomermaanden is er sprake van onstuimig rondvliegend stof, zeker als de wind verkeerd staat. In de wintermaanden heeft het plein veel weg van een moeras. Pas geopende winkels zijn nauwelijks te bereiken. Er is sprake van een barricade aan rioolkolken, buizen, stapels planken, stenen en zand. Het nieuwste stuk Beeklaan is nauwelijks toegankelijk dankzij de door de gebroeders Van der Ploeg geplaatste keten, kalk- en timmerloodsen. Een bewoner memoreert: "Passagiers die 's avonds met de laatste tram aankomen, wagen, als ze niet willen omlopen, hun leven over een plankier die bij elke stap zwiept. Iets breken kan zomaar, want er hangen wel lantarens, maar licht geven doen ze niet".
De gemeente blijft ondertussen zoeken naar uitvluchten om geen geld te hoeven uitgeven. Dat blijkt bijvoorbeeld in 1910. Nadat de HTM op eigen kosten een onderkomen heeft neergezet voor haar trampersoneel, sluit de gemeente zich daar niet bij aan voor de reiziger. Er zijn tientallen klachten en protesten van omwonenden nodig voor ze overstag gaat en het wachthuisje er alsnog komt. Pijnlijk is, dat als het in de eerste helft van 1911 verschijnt, het op een verkeerde plek komt te staan. Zo is er nauwelijks ruimte voor wachtende reizigers terwijl het voor voetgangers en bestuurders nog lastiger is geworden een goed overzicht over het plein te krijgen. Gevolg is een toename in ongelukken.

Tramsporen

Het is een onbekend gebleven bewoner van het plein die in januari 1925 een (achteraf geslaagde) poging doet, aan te geven hoe het Valkenbosplein een stuk veiliger kan worden. In zijn visie zou de lus moeten verdwijnen en de tramsporen op de Laan van Meerdervoort rechtdoor moeten lopen. "Het grote voordeel is, dat het rijverkeer de trambaan niet langer hoeft te kruisen maar aan weerszijden met de trams kan oprijden".
Ook zou de tramhalte aan die laan van de lijnen 3 en 12 stadwaarts niet na maar voor het Valkenbosplein moeten liggen. "Bij het vertrek van de tram heeft hij dan niet de vaart die hij nu wel heeft. Dat maakt het voor verkeer komend van de Valkenboslaan, die geen goed zicht heeft of er een tram aankomt, een stuk veiliger".  
De Haagse hoofdinspecteur van politie Snethlage geeft later dat jaar nog eens aan dat het "een van de moeilijkste problemen is, zolang de ligging van het tramnet niet is opgelost".
Het antwoord dient zich aan in februari 1928. Burgemeester en wethouders hebben besloten het volledige Haagse tramwegnet te herzien. Aanleiding is de voorgenomen doortrekking van lijn 14 naar de Loosduinseweg. "Dat maakt het nodig, dat de loop der tramsporen op het Valkenbosplein grondig moet worden gewijzigd. Daarmee kan gepaard gaan een herziening van de inrichting van het gehele plein, dat zoals het nu is, verschillende gevaren oplevert voor het verkeer".
Volgens burgemeester en wethouders bedragen de kosten voor het hele plan 108.960 gulden (€ 49.444). Daarvan is 90.000 gulden bestemd voor de uitvoering van het sporenplan en de daarmee verband houdende bestrating en plantsoenwerken. Verder is er nog een bedrag voor werken die verbeteringen voor het gewone verkeer ten doel hebben. Voor de herziening van het gehele Haagse tramwegnet is een bedrag van 1000.000 gulden beschikbaar.
Sindsdien is er weinig aan het Valkenbosplein veranderd. Wat in 1929 na klachten van bewoners zoals mr. G.J.U. Palm over uitlaatgassen en geluidsoverlast (in vooral de nachtelijke uren) is aangepast, is de taxistandplaats. Eerst gelegen voor de huizen die door Jacob Hartman werden neergezet, zijn die auto's nu te vinden langs het plein aan de Laan van Meerdervoort. In 1930 wordt de Laan van Meerdervoort en daarmee het Valkenbosplein geasfalteerd. In 1972 is het de beurt aan de tramhalte. Voor een betere doorstroming van de Groot Hertoginnelaan naar de Beeklaan en de Valkenboslaan wordt ervoor gekozen de halte iets op te schuiven. Andere kleine veranderingen sindsdien (zoals een vrije trambaan) stellen, de gehele geschiedenis van het plein bekijkend, weinig voor. En de gemeenteraad is blij, dat ze een hoofdpijndossier heeft kunnen sluiten.